پیوند طبیعت و آموزش؛ نخستین مدرسه سبز در خراسان شمالی
آجرهای این مدرسه تنها بخشی از یک سازه آموزشی نیستند؛ دیوارها روایتگر اندیشهای هستند که میخواهد نسل آینده را نه فقط با کتاب و کلاس، بلکه با تجربه زندگی پایدار آشنا کند؛ پنجرهها برای ورود نور و هوای تازه باز میشوند و هر گوشه بنا از معماری تا مدیریت پسماند فرصتی برای آموزش حفاظت از طبیعت به شمار میرود.
به گزارش پایگاه خبری امیدرسان، مدرسه سبز مفهومی فراتر از ساخت یک ساختمان با مصرف انرژی کمتر است؛ رویکردی مدیریتی و آموزشی است که محیطزیست را به بخشی جداییناپذیر از فرآیند تربیت دانشآموز تبدیل میکند و در چنین مدرسهای، دانشآموز تنها درباره صرفهجویی در آب و برق، تفکیک زباله، کاهش مصرف و اهمیت درختان نمیخواند، بلکه نتیجه رفتار خود را در محیط مدرسه میبیند و از نزدیک تجربه میکند.
این شیوه آموزش، کودکان و نوجوانان را با مفهومی مهمتر از حفظ چند گزاره زیستمحیطی آشنا میکند؛ اینکه منابع طبیعی محدود هستند و حفاظت از آنها مسئولیتی مشترک و ضرورتی برای زندگی امروز و فرداست.
مدرسه سبز بر سه پایه اصلی استوار است؛ زیرساختهای فیزیکی پایدار، مدیریت سازگار با محیطزیست و محتوای آموزشی که دانشآموز را با فرهنگ حفاظت از طبیعت پیوند میدهد. در این نگاه، ساختمان مدرسه خود به یک ابزار آموزشی تبدیل میشود و حتی نحوه ورود نور خورشید، جریان هوا، تولید انرژی، تفکیک زباله و انتخاب مصالح میتواند برای دانشآموز یک درس عملی باشد.
این رویکرد در نهایت سه هدف مهم را دنبال میکند؛ کاهش آلودگی و مصرف منابع، ایجاد محیطی سالمتر برای دانشآموزان و کارکنان و افزایش سواد زیستمحیطی برای تربیت نسلی آگاهتر و مسئولیتپذیرتر.
از سفر پرخیر تا تولد یک مدرسه متفاوت
داستان مدرسه سبز بجنورد به مهرماه سال ۱۳۹۱ بازمیگردد؛ زمانی که در پی سفر رهبر شهید به خراسان شمالی طرحهای عمرانی و آموزشی متعددی در استان پایهگذاری شد و «دبیرستان فردوسی» نیز در شمار طرحهایی قرار گرفت که سالها بعد با رویکردی متفاوت و مبتنی بر اصول معماری پایدار به بهرهبرداری رسید.
این مدرسه بر اساس چهار رویکرد اصلی شامل معماری ایرانی، رعایت استانداردهای فضای آموزشی، طراحی مدرسه سبز و تعریف مدرسه بهعنوان کانون تربیت محله طراحی شده است؛ چهار رویکردی که در کنار یکدیگر تلاش میکنند مدرسه را از یک فضای صرفا آموزشی به محیطی پویا برای یادگیری، تعامل اجتماعی و فرهنگسازی تبدیل کنند.
مدرسه فردوسی بجنورد با تمرکز بر کاهش مصرف انرژی، مدیریت پسماند و آموزش عملی محیطزیست طراحی شده است
در طراحی این مجموعه، مدرسه سبز تنها یک عنوان نبوده، بلکه از نخستین مراحل شکلگیری ایده تا انتخاب معماری، طراحی پوسته ساختمان، تاسیسات، تولید انرژی، مدیریت پسماند و حتی نحوه استفاده جامعه محلی از فضاهای عمومی آن مورد توجه قرار گرفته است.
طراحان ابتدا با استفاده از مدلسازی، بهترین محل استقرار ساختمان در سایت را مشخص کردند و پس از بررسی جهتگیریها و فرمهای مختلف، گزینهای را انتخاب کردند که عملکرد مناسبتری از نظر انرژی داشته باشد. در ادامه نیز اجزای مختلف ساختمان با هدف کاهش مصرف انرژی و افزایش بهرهوری بهینهسازی شد.
یکی از مهمترین ویژگیهای این طراحی، جانمایی کلاسهای درس در جبهه جنوبی ساختمان است؛ اقدامی که امکان استفاده حداکثری از نور طبیعی و انرژی خورشیدی را فراهم میکند.
در این میان، سایهبانهای نمای جنوبی نیز متناسب با زاویه تابش خورشید در فصلهای مختلف طراحی شدهاند؛ به گونهای که در روزهای سرد سال، گرمای خورشید بتواند به فضای کلاسها وارد شود و در فصل گرم، تابش مستقیم کنترل شود، بدون آنکه نور طبیعی از محیط آموزشی گرفته شود.
این طراحی نهتنها به کاهش نیاز ساختمان به روشنایی مصنوعی و سرمایش و گرمایش کمک میکند، بلکه کلاس درس را به محیطی روشنتر و دلپذیرتر برای یادگیری تبدیل میسازد.
برای تامین روشنایی مناسب کلاسها و افزایش عمق نفوذ نور طبیعی نیز حدود ۵۰۰ لوکس روشنایی هدفگذاری شده و یک وُید داخلی در ساختمان پیشبینی شده است و این فضای باز داخلی علاوه بر توزیع بهتر نور، به کاهش سایه بر سطح کار دانشآموزان کمک میکند.
المانهایی در راهروهای مدرسه با الهام از بادگیرهای معماری ایرانی طراحی شده است؛ عناصری که علاوه بر ایجاد امکان ورود نور طبیعی، با بهرهگیری از اصول تهویه طبیعی، فشار باد و اثر دودکشی به جریان یافتن هوا در ساختمان کمک میکنند.
ساختمان؛ نخستین معلم محیطزیست
دیوارها در مدرسه سبز نیز بخشی از درس هستند و برای پوسته ساختمان، مقاومت حرارتی و ظرفیت حرارتی مورد نیاز دیوارهای پیرامونی با استفاده از مدلسازی انرژی تعیین و بر اساس آن، مصالح مناسب از جمله بلوکهای لیکا با مشخصات فنی متناسب انتخاب شده است.
تاسیسات نیز با همین نگاه طراحی شدهاند. سیستم سرمایش هوشمند و موتورخانه هوشمند میتوانند عملکرد تجهیزات را با شرایط محیطی و نیاز واقعی ساختمان تطبیق دهند تا انرژی بیدلیل مصرف نشود.
در بخش تولید انرژی نیز سامانه فتوولتائیک متصل به شبکه پیشبینی شده است؛ سامانهای که برق مورد نیاز خود را از انرژی خورشیدی تامین میکند و برق تولیدی مستقیما به شبکه ساختمان تزریق میشود. این سیستم فاقد باتری است و در زمان نیاز، برق از شبکه دریافت خواهد شد.
اهمیت این فناوری فقط در کاهش مصرف انرژی یا حرکت به سمت استفاده از انرژی پاک خلاصه نمیشود. پنلهای خورشیدی میتوانند برای دانشآموزان به یک آزمایشگاه واقعی تبدیل شوند؛ جایی که مفاهیم انرژی، فناوری، تغییرات اقلیمی و ضرورت استفاده از منابع تجدیدپذیر را نه در قالب یک درس نظری، بلکه در زندگی روزمره مشاهده میکنند.
مدرسه همچنین برای مدیریت پسماند، اتاق تفکیک زباله دارد و در اینجا زباله تنها چیزی نیست که باید از محیط مدرسه خارج شود، بلکه خود به موضوعی آموزشی تبدیل میشود؛ دانشآموز میآموزد که بخشی از آنچه دور ریخته میشود قابلیت بازیافت دارد و کاهش تولید پسماند، پیش از بازیافت و دفع، اهمیت بیشتری دارد.
یکهزار و ۴۰۰ میلیارد ریال برای ساخت مدرسهای با رویکرد معماری پایدار و حفاظت از محیطزیست هزینه شد
اجرای چنین برنامههایی میتواند رفتارهای کوچک اما اثرگذاری را از مدرسه به خانه و سپس به جامعه منتقل کند؛ دانشآموزی که تفکیک زباله، کاهش مصرف آب و برق یا مراقبت از فضای سبز را در مدرسه تمرین میکند، این رفتار را میتواند به خانواده خود نیز منتقل کند.
مدرسه سبز به همین دلیل فقط یک پروژه ساختمانی نیست؛ سرمایهگذاری بر روی تغییر رفتار و فرهنگ جامعه است.
مدیرکل آموزش و پرورش خراسان شمالی گفت: افتتاح نخستین مدرسه سبز با هزینهکرد یک هزار و ۴۰۰ میلیارد ریال اعتبار در استان، گامی بلند در راستای تحقق عدالت آموزشی و ارتقای استانداردهای زیرساختی است که با بهرهگیری از فناوریهای نوین و معماری پایدار محقق شده است.
علی متقیان افزود: مدرسه فردوسی دارای ۱۵ کلاس درس است که هر یک ۴۲ مترمربع مساحت دارد و همچنین نمازخانهای به مساحت ۱۷۰ مترمربع و محوطهای به وسعت یک هزار و ۸۰۰ مترمربع در آن پیشبینی شده است.
وی کارگاه فناوری، کارگاه رایانه، کتابخانه و کارگاه سمعی و بصری را از دیگر فضاهای این مجموعه برشمرد و اظهار کرد: تلاش شده است این مدرسه تمامی ابزارهای لازم برای یادگیری خلاقانه و متناسب با نیازهای آموزشی دانشآموزان را در اختیار داشته باشد.
مدیرکل آموزش و پرورش خراسان شمالی با اشاره به چهار رویکرد اصلی طراحی این مدرسه گفت: معماری ایرانی، رعایت استانداردهای فضای آموزشی، طراحی مدرسه سبز و تعریف مدرسه بهعنوان کانون محله، مبنای طراحی مدرسه فردوسی بوده است.
وی افزود: در حوزه مدیریت پسماند نیز اتاق تفکیک زباله پیشبینی شده تا علاوه بر تفکیک پسماند از مبدا و افزایش امکان بازیافت، بهعنوان ابزاری برای آموزش و فرهنگسازی محیطزیستی دانشآموزان مورد استفاده قرار گیرد.
متقیان خاطرنشان کرد: سایهبانهای نمای جنوبی با توجه به زاویه تابش خورشید در فصلهای مختلف طراحی شدهاند تا در فصل سرد امکان دریافت انرژی حرارتی خورشید و در فصل گرم کنترل تابش مستقیم، همراه با ورود نور طبیعی به کلاسها فراهم شود.
وی همچنین گفت: مدرسه فردوسی علاوه بر برخورداری از ویژگیهای یک مدرسه سبز، بهعنوان کانون محله نیز طراحی شده و سالن اجتماعات، نمازخانه و کتابخانه آن به گونهای جانمایی شدهاند که بخشی از مجموعه در ساعات غیرآموزشی بتواند به صورت مستقل در اختیار جامعه محلی قرار گیرد.
مدرسهای که به محله نفس میدهد
یکی از مهمترین مزیتهای مدرسه فردوسی، محدود نشدن کارکرد آن به ساعات رسمی آموزش است و سالن اجتماعات، نمازخانه و کتابخانه به شکلی طراحی شدهاند که بتوانند در خارج از ساعات آموزشی در خدمت جامعه محلی باشند.
این ویژگی، مدرسه را به نقطهای برای ارتباط میان آموزش و جامعه تبدیل میکند؛ جایی که دانشآموز، خانواده، معلم و ساکنان محله میتوانند در یک فضای مشترک با یکدیگر تعامل داشته باشند.
حتی سیستم گرمایش سالن اجتماعات و نمازخانه نیز به صورت مستقل از بخش آموزشی طراحی شده است تا برای استفاده از یک فضای محدود، نیازی به فعال کردن تاسیسات کل مدرسه نباشد. این طراحی علاوه بر افزایش بهرهوری، نمونهای عملی از مفهوم صرفهجویی و مصرف هوشمند منابع است.
۱۵ کلاس درس در مدرسهای که ساختمان آن نیز بخشی از فرآیند آموزش و فرهنگسازی زیستمحیطی است
مدرسه سبز از این منظر میتواند الگویی برای ساخت فضاهای آموزشی آینده باشد؛ مدارسی که همزمان با تأمین نیازهای آموزشی، سلامت دانشآموزان، کاهش مصرف انرژی، استفاده از فناوریهای نوین و حفاظت از محیطزیست را دنبال میکنند.
اهمیت این موضوع در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب، افزایش مصرف انرژی و تولید روزافزون پسماند به چالشهای جدی جوامع تبدیل شده، بیش از گذشته احساس میشود.
کودکانی که امروز در چنین فضایی تحصیل میکنند، فردا تصمیمگیران، مهندسان، معلمان، مدیران و شهروندانی خواهند بود که شیوه مواجهه آنان با منابع طبیعی، انرژی و محیطزیست میتواند سرنوشت شهر و طبیعت را تغییر دهد.
از همین رو، مدرسه سبز را باید بخشی از فرآیند تربیت شهروند مسئول دانست؛ شهروندی که میداند حفاظت از محیطزیست فقط وظیفه یک دستگاه یا نهاد خاص نیست، بلکه از رفتارهای روزمره هر انسان آغاز میشود.
مدرسه سبز همچنین میتواند به ارتقای سلامت جسمی و روانی دانشآموزان کمک کند؛ استفاده بیشتر از نور طبیعی، توجه به تهویه، کیفیت مناسب فضای آموزشی، ارتباط با فضای سبز و کاهش آلودگیهای محیطی، فضایی مطلوبتر برای یادگیری ایجاد میکند.
از سوی دیگر، یادگیری تجربی باعث میشود مفاهیم زیستمحیطی از کتابهای درسی فراتر بروند. دانشآموزی که مقدار پسماند مدرسه را میسنجد، در کاشت درخت مشارکت میکند، مصرف انرژی را مشاهده میکند یا نتیجه تفکیک زباله را میبیند، به صورت عملی با پیامدهای رفتار انسانی آشنا میشود.
این تجربهها در نهایت میتواند تفکر سیستمی را در دانشآموز تقویت کند؛ یعنی او به جای نگاه کردن به هر مسئله به صورت جداگانه، ارتباط میان مصرف، تولید پسماند، انرژی، سلامت، اقتصاد و محیطزیست را درک کند.
مدرسه فردوسی بجنورد اکنون میتواند نمادی از همین نگاه باشد؛ مدرسهای که در آن معماری ایرانی با فناوری نوین پیوند خورده، انرژی خورشیدی در کنار نور طبیعی قرار گرفته، مدیریت پسماند بخشی از فرآیند آموزش شده و فضاهای آموزشی در خدمت محله نیز قرار گرفتهاند.
در چنین مدرسهای، آموزش تنها از زبان معلم شنیده نمیشود؛ ساختمان نیز حرف میزند. پنجرهای که نور خورشید را به کلاس میآورد، سایهبانی که گرمای تابستان را کنترل میکند، سامانهای که انرژی پاک تولید میکند و سطلهایی که پسماند را از مبدأ تفکیک میکنند، همه و همه به دانشآموز میآموزند که آینده بهتر از تصمیمهای کوچک امروز ساخته میشود.
منبع: ایرنا
